Về một ngôn ngữ hiệu quả – about an effective language

Ngôn ngữ trên thế giới

Ngôn ngữ là một công cụ quan trọng trong xã hội loài người. Con người dùng ngôn ngữ để giao tiếp, từ đó có thể hợp tác làm những công việc phức tạp mà một người không thể làm nổi, đồng thời truyền lại những kinh nghiệm và tri thức từ đời này sang đời khác. Nhờ vậy mà xã hội loài người phát triển, đạt đến những thành công không ngờ tới mà trong đó ngôn ngữ góp phần không nhỏ.

Ngôn ngữ, dù được gọi là ngôn ngữ tự nhiên, nhưng sự hình thành và phát triển hoàn toàn phụ thuộc vào văn hóa và xã hội của nhóm người tương ứng. Vì vậy mà trên thế giới, các nền văn hóa phát triển độc lập với nhau hình thành nên những ngôn ngữ khác nhau và thậm chí cùng một ngôn ngữ sẽ dần biến tướng theo vùng miền để rồi không còn nhận ra nhau nữa. Quá trình tiến hóa cùng với văn hóa này chính là cái “tự nhiên” của ngôn ngữ.

Vì sự khác nhau đó, ngôn ngữ trở nên đa dạng, mang đủ hình thù màu sắc, tốt có, xấu có. Nhưng liệu chúng ta có thể cùng nhau làm ra một ngôn ngữ hiệu quả để thống nhất cùng nhau sử dụng cho toàn thế giới

Tiếng Việt

Tiếng Việt có nguồn gốc sâu xa bắt nguồn từ tiếng Hán ngày xưa, được cải tiếng thành chữ Nôm (vẫn dùng từ tượng hình như có âm đọc và ý nghĩa khác với tiếng Hán) rồi dần được chuyển thành chữ quốc ngữ ngày nay (dùng ký tự la tinh để thể hiện từ).

Thường thì một người rất khó nhận ra những bất cập trong một ngôn ngữ là tiếng mẹ đẻ của mình vì nó là thứ đầu tiên hình thành và gắn liền với sự khám phá thế giới của một con người. Nhưng sau khi tiếp xúc và được nghe nhiều người nước ngoài học tiếng Việt, một điểm phàn nàn là tiếng Việt có quá nhiều dấu.

Về mặt ngữ pháp hay ngữ nghĩa, tiếng Việt lại tương đối đơn giản. Một tiếng chỉ có một nguyên âm và thường chỉ đọc bằng một âm duy nhất, một từ cao lắm cũng chỉ có hai âm nên khiến tiếng Việt đọc gọn và đơn giản (ví dụ “cá” là một ấm trong khi “in-ter-na-tion” lại có tới 4 âm). Ngữ pháp lại cũng đơn giản khi không có những biến thể của từ (ví dụ “chạy” đều có thể dùng để biểu thị hiện tại, tương lai, quá khứ, danh từ, động từ, thậm chí là trạng từ như “bán chạy”). Nhiều người bảo như vậy sẽ nhập nhằng vì không phân biệt rõ ràng nhưng vì bản chất trong các thì khác nhau hay các từ loại khác nhau, chúng ta vẫn đang chỉ đề cập đến một khái niệm duy nhất (đó là khái niệm “chạy”) và thường ta có thể suy diễn ra thì hay loại từ dựa vào ngữ cảnh.

Nhưng những ưu điểm đó không thể nào bù vào cái rườm rà trong dấu của tiếng Việt. “Cò”, “có”, “cỏ”, “cọ”, “co” đối với người Việt là 5 từ hoàn toàn khác nhau, gần như chả liên quan gì về ngữ nghĩa nhưng lại chỉ khác nhau về sự lên giọng xuống giọng của dấu. Đối với những người nước ngoài, họ gần như không thể phân biệt được sự khác nhau khi nghe 5 từ này. Đó là còn chưa kể những biến thể của nguyên âm như “A”, “Ă”, “” càng làm cho sự phức tạp này thêm trầm trọng.

Dấu cũng khiến cho việc ghép nhạc vào từ trở nên phức tạp. Hãy thử ghép từ “mẹ” với một nốt cao như nốt si. Rất khó phải không nào. Từ “mẹ” sẽ ngay lập tức biến tướng thành “mé” và sẽ làm cho câu hát trở nên khó nghe.

Tiếng Anh

Tiếng Anh, một ngôn ngữ được sử dụng rộng rãi trên thế giới, lại cũng đầy rẫy những bất cập riêng. Rất nhiều những diễn viên hài đã lấy ý tưởng từ những bất cập đó để làm nên tiểu phẩm của mình. Những bất cập như “tomb” và “comb” lại phát âm hoàn toàn khác nhau, hay “hour” lại không có âm “h”, hay tại sao he/she/it lại là “runs” thay vì “run”. hay “read” thay vì “readed” cho thể quá khứ của “read”. Biến thể và bất quy tắc rải rác khắp nơi trong tiếng anh đến nỗi khi nghe một từ, ta chưa chắc có thể biết viết từ đó như thế nào. Đáng lý ra một ngôn ngữ tượng âm như tiếng anh phải rõ ràng hơn so với tiếng Trung, một ngôn ngữ tượng hình, trong việc nghe có thể biết viết nhưng vì có quá nhiều bất quy tắc khiến người mới rất rối loạn. Có người còn bảo rằng tiếng Anh không phải là một ngôn ngữ mà là nhiều ngôn ngữ trộn lại giả làm một ngôn ngữ.

Một bất cập khác của tiếng Anh là đa âm trong một từ. “Pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis” là một từ trong tiếng Anh, tin nổi không (chỉ một loại bệnh về phổi). Đây là bất cập chung cho nhiều ngôn ngữ dùng bảng chữ cái để mô tả âm (latinh hoặc các bảng chữ cái tương tự) vì để mô tả một âm cần nhiều chữ cái xếp hàng dài để mô phỏng, và tiếng anh, với tính chất đa âm, càng kéo dài từ của mình hơn nữa. Có lẽ đó là lý do vì sao viết tắt trở thành một thứ rất thường thấy trong tiếng anh.

Tiếng anh không chỉ viết tắt mà còn đọc tắt. Trong tiếng Việt, “UBND” khi viết nhưng vẫn đọc là “Ủy Ban Nhân Dân” vì không có cách đọc tắt. Đọc là “U Bờ Nờ Dờ” vẫn chả tắc gì vì vẫn là 4 âm tiết. Nhưng trong tiếng anh, “WTO” (V-kép Tê Ô) và “World Trading Organisation” (Word Tra-ding Or-ga-ni-sa-tion) rõ ràng có sự khác biệt lớn về số lượng âm tiết. Thậm chí còn đọc từ viết tắt như một từ, ví dụ “SOTA” (so-ta) và “State of the Art”, rút từ 4 âm thành 2 âm.

Thì trong ngữ pháp tiếng anh lại càng phức tạp. Chia ra rõ ràng cho quá khứ (past tense), hiện tại (present tense) và tương lại (future tense). Mỗi thì lại càng chia nhỏ nữa thành dạng đơn, dạng hoàn thành, dạng tiếp diễn, … Nhưng khi áp dụng vào thực tiễn, việc xác định điều mình muốn nói thuộc thì gì khá là phức tạp, đặc biệt là trong những trường hợp giả định hay khoa học viễn tưởng. Trong Big Bang theory, có một tập trong đó các nhân vật giả định về du hành thời gian thì sẽ phải dùng thì gì khi mình đang nói về một sự kiện trong quá khứ khi du hành về quá khứ. Nếu tôi đi về quá khứ thì tôi “sẽ” gặp ông nội tôi hay tôi “đã” gặp ông nội tôi. Trong khi việc “tôi gặp ông nội” mới là thông tin quan trọng.

Tiếng Trung

Tiếng Trung có nhiều điểm giống tiếng Việt về mặt ngữ pháp hay từ vựng, cùng là đơn âm, cùng không có nhiều biến thể của từ, thậm chí lại còn gọn gàng hơn những ngôn ngữ khác.

Điều này ta có thể thấy trong thơ xưa của Trung Quốc thường chỉ vỏn vẹn 4 câu, mỗi câu 5 hay 7 chữ, thậm chí 3 chữ như trong Tam Tự Kinh. Tiếng Trung ngắn và gọn như vậy vì không đòi hỏi các mạo từ như “the”, “a”, “an” hay các giới từ như “in”, “on”, “at”. Đã gọn, tiếng Trung lại càng rút gọn khi viết tắt nhiều từ như “Bắc Đại” là “Đại Học Bắc Kinh” hay “Ủy Ban Nhân Dân” thành “Nhân Ủy”.

Nhưng cái khó rõ ràng nhất trong tiếng Trung chính là cách viết. Với việc sử dụng chữ tượng hình, cách đọc và viết của tiếng Trung gần như chẳng liên quan gì nhau. Khi nghe một từ tiếng trung mới rất khó để đoán biết được mình nên viết nó như thế nào. Sẽ càng phức tạp hơn đối với những từ đồng âm với nhau nhưng nghĩa hoàn toàn khác nhau và viết hoàn toàn khác nhau.

Đã khó lại càng khó hơn khi nhiều từ tiếng Trung chỉ khác nhau mỗi một nét phầy hay nét chấm, khiến cho việc ghi nhớ hình ảnh trở nên phức tạp. Mình từng hỏi người Trung Quốc viết giùm một số từ và hầu như ai cũng chững lại một chút ở một vài từ khi viết và thậm chí còn không chắc là mình có viết đúng từ đó hay không.

Tiếng Nhật