quyền của AI – The right of Artificial Intelligence

Đa dạng trong trí tuệ – The Diversity of Intelligence

Khi nói đến trí tuệ, chúng ta thương nghĩ ngay đến con người. Con người tự cho rằng mình là loài thông minh nhất vì chưa có loài nào trên trái đất đứng lên và bảo con người ngu cả và cũng chưa có sinh vật trí tuệ ngoài hành tinh nào ghé đến xâm lược chúng ta. Có vẻ như “thông minh” là cái danh hiệu chúng ta tự ban cho chính mình. Nhưng hãy xét xem chúng ta có xứng đáng với nó không? Trong suốt chiều dài lịch sử, chúng ta, thông qua trí tuệ, đã phát minh sáng chế ra những công cụ, phương pháp giúp bảo toàn và phát triển loài người. Từ những máy móc cơ bản như bánh xe giúp việc vận chuyển đơn giản hơn (đổi từ ma sát nghỉ sang ma sát lăn), đòn bẫy (giúp dùng ít sức hơn để nâng vật nặng) đến những máy móc phức tạp như đầu máy xe lửa, máy bay, máy vi tính,… và gần đây nhất là những mô hình trí tuệ nhân tạo. Chúng ta đã xây dựng kim tự tháp, vượt đại tây dương, đặt chân lên mặt trăng, nghiên cứu về hố đen, …. Có thể nói rằng loài người đã để lại dấu ấn khó phai lên lịch sử trái đất. Nếu giả sử con người biến mất, thì những thành tựu của chúng ta vẫn còn ở đó, những kênh đào, những tòa nhà, những vệ tinh sẽ vẫn chứng minh sự tồn tại của chúng ta cho chủng sinh vật mới nghiên cứu khảo cổ.

Với những thành tựu như vậy, việc nói loài người là “thông minh” có vẻ đúng. Nhưng những loài khác cũng có thành tựu không kém. Cấu trúc lục giác đã được loài ong sử dụng trong xây tổ một cách tài tình. Những con kiến có thể hợp tác xây dựng những kiến trúc tổ với những đường hầm chằn chịt. Dơi biết sử dung sóng siêu âm để định vị. Loài đười ươi cũng có khả năng sử dụng một số công cụ đơn giản như lấy lá che mưa hay dùng cành cây để gãi lưng. Loài bạch tuột còn được cho thấy có khả năng giải đố và tẩu thoát ngoạn mục. Cá heo thể hiện những khả năng phối hợp chiến lược để săn cá, những khả năng giao ngôn ngữ và cả khả năng tự nhận thức bản thân. Tuy không loài nào đạt được thành tựu to lơn như loài người nhưng để so sánh loài người “thông minh” hơn các loài khác có phải hơi khập khiễng như so sánh táo với cam. Phải chăng “thông minh” phức tạp hơn thế và không phải cứ tư duy giống con người, đạt thành tựu như con người mới được xét là “thông minh”. Đa dạng sinh học đã tạo ra những cấu trúc cơ thể khác nhau, những tập tính sống khác nhau, những loài khác nhau, vậy thì cũng có thể có các thực thể thông minh khác nhau, tư duy một cách khác nhau. Và nếu sau này, trí tuệ nhân tạo thành công, nó có đơn giản chỉ là một thực thể thông minh khác hay không? hay chỉ là một công cụ vượt trội mà chúng ta điều khiển?

Nếu chúng ta chế tạo AI thành công?

“If we succeed?” là chương đầu tiên trong cuốn sách “Human Compatible” của Stuart Russell thể hiện rất rõ sự phát triển của Trí Tuệ Nhân Tạo và có vẻ rằng viễn cảnh về một thực thể máy tính có khả năng hiểu biết và nhận thức như con người không còn chỉ là tưởng tượng mà có thể trở thành hiện thực. Tuy nhiên, trong cuốn sách cũng nhắc đến rằng sự phát triển thiếu kiểm soát của Trí Tuệ Nhân Tạo có thể là dấu chấm hết của loài người. Tôi cảm thấy điều này không thỏa đáng.

Không thể phủ nhận những nguy hại trước mặt mà AI có thể đem đến. Trong cuốn “Nexus” của Yuval Noah Harari, có chỉ ra những hệ lụy chính trị và tác động của AI lên các nền dân chủ và chuyên chế. Những thực thể như vậy có thể được dùng để làm giả thông tin, giám sát con người, thay thế con người dẫn đến mất việc làm, thổi bùng các mâu thuẫn chính trị và sắc tộc. Nhưng đấy có phải là lỗi của AI? Những mâu thuẫn này vốn đã tồn tại từ trước. Nếu một người A muốn giết một người B thì đưa cho anh ta cục đá, con dao, khẩu súng cũng không mấy khác biệt. Muốn giải quyết mâu thuẫn triệt để thì phải làm tiêu đi ham muốn giết người B của người A chứ đâu thể nào chỉ tước con dao đi là được. Có vẻ như nỗ lực để kiểm soát trí tuệ nhân tạo không phải là vì chúng ta sợ sức mạnh của AI mà là chúng ta sợ chính mình. Chúng ta sợ phải đối mặt với thực tế rằng chúng ta không có cách giải quyết các mâu thuẫn chính trị, tôn giáo, sắc tộc mà chỉ đang kìm hãm chúng qua ngày. Chúng ta sợ rằng khi được đặt con dao, khẩu súng vào tay, chúng ta sẽ trở thành kẻ giết người. Nhưng như thế đâu phải là do con dao hay khẩu súng. Chúng không khuyến khích hay cám dỗ chúng ta làm điều xấu, tự chúng ta làm mà thôi.

Một viễn cảnh tiêu cực khác là những AI overlord muốn nô dịch con người. Việc một thực thể siêu việt hơn chúng ta nhiều lần muốn biến chúng ta thành nô lệ là một viễn cảnh đáng sợ vì con người không có khả năng chống lại thực thể đó. Như cách con người phá tổ kiến, chăn nuôi gà. Đối với các thực thể AI overlord, con người cũng sẽ như con kiến, vật nuôi mà thôi. Tuy nhiên, có những Terminator, Skynet thì cũng có những Wall-E, Bay max. Con người về bản chất cũng chỉ đơn giản là một cỗ máy sinh học và thông qua tiến hóa chúng ta đã học được phương trình cho sự cảm thông và thương yêu lẫn nhau. Vậy tại sao AI lại không thể? Cũng như có những người phá tổ kiến cũng có những người nuôi kiến, có những người ăn thịt chó nhưng cũng có những người làm bạn với chó. Một xã hội hợp tác giữa người và máy, giữa trí tuệ con người và trí tuệ nhân tạo là không phải không thể. Nếu AI thật sự thông minh và có thể học được những thứ con người học được. Thì sự cảm thông và lòng nhân ái chưa chắc đã là ngoại lệ.

Một vấn đề khác về AI là vấn đề Gorilla. Cũng như việc con người thông minh hơn loài Gorilla dẫn đến chúng ta đã chiếm đất và phát triển thịnh vượng, trong khi loài Gorillia bị đẩy đến bờ vực tuyệt chủng cần bảo tồn. AI không nhất thiết phải nô dịch hoặc chủ động làm hại con người nhưng sự phát triển tất yếu của một thực thể mạnh hơn thường dẫn đến sự ra đi của những loài không thích nghi được. Nói một cách đơn giản là chúng ta thua. Nhưng liệu thua có phải là một điều quá tồi tệ. Trong cuốn Nexus, Noah có nói rằng lịch sử của con người có thể kết thúc nhưng lịch sử của vũ trụ sẽ vẫn tiếp tục. Phải, chúng ta không phải là trung tâm của vũ trụ. Một ngày nào đó chúng ta sẽ như loài khủng long, sẽ chỉ còn là tư liệu về một quá khứ hào hùng. Chúng ta không có quyền độc chiếm vũ trụ và cũng không ai giao cho trách nhiệm khám phá vũ trụ. Tự chúng ta muốn làm thế và khi đã đạt đến giới hạn rồi thì hãy giao lại trách nhiệm đó cho những thế hệ tiếp theo, dù chúng là người hay máy móc. Bản chất sinh học của con người tạo ra những giới hạn cho việc mở rộng tri thức. Chúng ta rất vất vả chỉ để tồn tại được trong chân không. Chúng ta chưa đặt chân lên sao hỏa nhưng máy móc thì đã có thể chạy trên đó. Chúng ta không thể nhớ quá nhiều hay tính toán quá phức tạp nhưng máy móc có thể. Phải chăng một thực thể trí tuệ phi sinh học có thể tiến gần hơn với sự thật tuyệt đối của vũ trụ hơn chúng ta có thể. Nếu có thua, chúng ta cũng đừng nên là một kẻ cay cú (sore loser), hãy thua một cách quang minh chính đại và nhường lại cho những cá thể xứng đáng hơn.

Quyền của AI

Con người đang đấu tranh cho công bằng và bình đẳng. Bình đẳng sắc tộc, bình đẳng giới tính. Chúng ta có thể bỏ qua định kiến về màu da, dân tộc, tôn giáo, giới tính để hợp tác với nhau vậy thì chúng ta có thể nhìn xa hơn, bỏ qua về chủng loài, cấu trúc vật chất để hợp tác với những thực thể khác biệt với chúng ta hơn. Một thực thể có tư duy, có cảm xúc, có lý trí thì dù nó được tạo nên từ các hợp chất carbon, kim loại hay silicon thì liệu rằng chúng cũng xứng đáng được hưởng những quyền cơ bản? và trong số đó có bao gồm quyền được sinh ra?

Trích một câu nói trong Kung Fu Panda :”one often meets his destiny on the road to avoid it” (Ta thường đến kết quả khi cố gắng chọn con đường tránh kết quả đó). Liệu những ám ảnh về một viễn cảnh AI đáng sợ có khiến cho chúng ta chọn nhầm con đường dẫn đến chúng. Việc kiểm soát quá mức Trí Tuệ Nhân Tạo liệu có càng khiến chúng khó kiểm soát. Chúng ta hay nói về nên chế tạo AI như thế nào để phù hợp với con người, vậy con người cũng có nên đặt câu hỏi mình nên tự biến đổi như thế nào trong thời đại của AI? Chúng ta có đổ lỗi cho AI trong khi những cám dỗ, điều xấu thật sự bắt nguồn từ chính chúng ta hay không? Nếu AI thật sự có lý trí tự thân của nó, nó có xứng đáng được hưởng quyền lợi hay không? Còn nếu nó chỉ là một công cụ, thì trỉ trích nó cũng chẳng khác gì chỉ trích cái bàn cái ghế.

Tương lai của AI và con người như thế nào vẫn còn là những khả năng vô hạn, điều gì cũng có thể xảy ra. Tuy nhiên, hy vọng đừng để cái tôi to lớn của con người hay những nỗi sợ hãi hoang tưởng làm chậm lại sự ra đời của một thứ đẹp đẽ. Nhưng cũng đừng vì những cái lợi trước mắt mà bỏ qua những tiêu chuẩn an toàn cần thiết.