Chiến tranh có thể tránh khỏi? – Is war inevitable?

Lịch sử đầy rẫy chiến tranh

Hãy thử kể tên một quốc gia chưa từng có chiến tranh trong lịch sử của họ? Khá là khó phải không nào. Gần như chiến tranh gắn liền với lịch sử, từ những cuộc xung đột nội bộ, nội chiến, đảo chính; cho tới những mâu thuẫn tranh chấp cục bộ, khu vực và rồi đến những cuộc thế chiến tàn khốc. Một quốc gia được hình thành thường cũng là kết quả của chiến tranh. Một quốc gia tiếp tục tồn tại cũng phải trải qua nhiều cuộc chiến tranh để bảo vệ độc lập của mình. Và đôi khi, để mở rộng và phát triển, họ tự phát động chiến tranh.

Chưa bàn đến chuyện chiến tranh là đúng hay sai, nhưng một điều không thể phủ nhận là sự tàn khốc của chiến tranh. Cuộc chiến tranh của Napoleon ghi nhận khoảng 5 triệu người chết. Chiến tranh thế giới thứ I là 17 triệu người. Các cuộc chinh phạt của đế chế Mông Cổ lên tới 40 triệu người. Và khủng khiếp nhất là thế chiến thứ II với khoảng 73 triệu người chết. So sánh đơn giản, thành phố tokyo (một trong những thành phố đông dân nhất thế giới) có khoảng 14 triệu người (ghi nhận vào năm 2025). Vậy trong thế chiến thứ II đã có khoảng 5 thành phố Tokyo bị quét sạch hoàn toàn.

Đó chỉ mới là ước tính số người chết. Những người còn sống cũng chịu những thương tổn vĩnh viễn cả về thể chất lẫn tinh thần. Những chiến binh trở về sau chiến tranh gặp phải những triệu chứng khủng hoàng (PTSD), bị thương tật hay mất tay chân khiến khó khăn trong sinh hoạt và tái hòa nhập cộng đồng. Hệ quả của những vũ khí sinh học như chất độc màu da cam vẫn còn ám ảnh người Việt Nam và những dư âm của bom nguyên tử vẫn đeo bám trong những cơn ác mộng của người Nhật Bản.

Nhưng dù trải qua nhiều cuộc chiến, chứng kiến nhiều thương vong, và dù với những kiến thức mới, những khoa học kỹ thuật tiên tiến hơn để cải thiện cuộc sống con người. Chúng ta vẫn không thể thoát khỏi chiến tranh. Tháng 2 năm 2022, phát động chiến tranh xung đột giữa Nga và Ukraine. Từ năm 2023, Israel tấn công và ném bom vào Gaza dẫn đến hàng nghìn người thiệt mạng. Vậy là do chúng ta không học hỏi được gì từ lịch sử, hay vì chúng ta chưa đủ tiến hóa để có thể nghĩ ra các biện pháp hòa bình hay là vì chiến tranh là một điều tất yếu không thể tránh khỏi?

Nguyên nhân của chiến tranh

Chiến tranh bản chất là xung đột và mâu thuẫn. Xung đột và mâu thuẫn thì lại tồn tại từ rất lâu rồi, trước cả khi con người xuất hiện. Những tài nguyên hạn hẹp thúc đẩy tiến hóa ưu ái những cá thể biết giành lấy phần thức ăn cho mình. Một số thực vật tiết ra chất độc hoặc hương thơm đặc thù để xua đuổi côn trùng và tự vệ. Những loài ăn thịt săn và giết chết những loài ăn cỏ để có thể phát triển. Thậm chí giữa những loài ăn cỏ hiền lành vẫn có đánh nhau để tranh giành quyền giao phối.

Loài người có lẽ vẫn chưa đủ tiến hóa để tách rời những bản năng khuyến khích xung đột như vậy. Nhiều cuộc chính phạt của các đế chế như Mông Cổ hay La Mã nhằm mở rộng bờ cõi, thu vét tài nguyên. Những khoa học kỹ thuật của cách mạng công nghiệp đem lại của cải cho các đế quốc nhưng cũng đòi hỏi tài nguyên khoáng sảng, dẫn đến nguyên nhân chính của thế chiến thứ I. Nhưng nếu như chỉ vì những giá trị vật chất thì không nói làm gì. Loài người lại còn phát động chiến tranh vì những lý do tự mình vẽ ra như tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa. Cuộc thập tự chinh (Crusades) mang danh nghĩa tôn giáo kéo dài hàng nhiều năm và có tới hàng triệu người chết. Cuộc chiến tranh ở Gaza cũng vì những mâu thuẫn tôn giáo.

Có thật là con người chúng ta sẵn sàng giết nhau chỉ vì nói khác nhau ngôn ngữ, lạy vị khác nhau, ăn món ăn khác nhau hay không? Hay đây chỉ là cái cớ cho sự vơ vét tài nguyên nằm ẩn sâu trong đó. Liệu thật sự có một cuộc chiến tranh vì chính nghĩa? Hay đó chỉ là lời nói dối chúng ta tự huyễn hoặc chính mình.

Chiến tranh và phát triển

Chiến tranh quả thực tàn khốc nhưng cũng không thể không nhìn vào những mặt tích cực mà nó mang lại, đặc biệt là trong sự phát triển của khoa học kỹ thuật. Chạy đua vũ trang không chỉ có ở loài người. Những con tê giác đã tiến hóa để có sừng để húc và tự vệ. Những con hưu đực có những các gạc to lớn để phô diễn sức mạnh giành quyền giao phối. Hổ, Sư tử có bộ răng sắc nhọn, móng vuốt sắc bén để xâu xé con mồi. Rắn có nọc độc cực mạnh để làm tê liệt con mồi và kẻ thù. Kẻ mạnh là kẻ chiến thắng trong chiến tranh và chính mong muốn chiến thắng đã thúc đẩy phát triển, để trở nên mạnh hơn.

Hãy nhìn lại thế giới trong và sau thế chiến thứ II:

• Lò vi sóng (microwave): phát minh từ năm 1945, do kĩ sư Percy Spencer sáng chế. Ông phát hiện khả năng làm nóng của sóng tần số cao khi thanh sô-cô-la của ông vô tình tan chảy trong khi đang thí nghiệm với máy phát sóng ra-đa dùng trong thế chiến thứ II.
• Máy tính (computer): Máy tính đầu tiên ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) chính thức được hoàn thiện vào năm 1945 nhưng những nền tảng kỹ thuật của nó đã phát triển trước đó và đặc biệt là ý tưởng về một máy vạn năng của Alan Turing, người đã tham gia vào phá mã Enigma trong thế chiến thứ II
• Vệ tinh nhân tạo (Satellite): Sputnik 1 là vệ tinh nhân tạo đầu tiên, được chế tạo vào năm 1957 bởi Liên Xô trong bối cảnh chiến tranh lạnh hậu thế chiến thứ II, khơi mào cuộc đua vào vũ trụ và đưa đến việc con người đặt chân lên mặt trăng vào năm 1969
• Mạng toàn cầu (Internet): Sự ra đời của Sputnik cũng đã thúc đẩy cạnh tranh khoa học kỹ thuật và dẫn đến sự phát minh ra mạng máy tính, bắt đầu với sự khởi động của dự án NPL network vào năm 1965, làm tiền đề cho mạng máy tính sau này.
• Năng lượng hạt nhân (Nuclear energy): Không ai không biết đến sự phá hủy khủng khiếp của hai quả bom nguyên tử thả vào Hiroshima và Nagasaki nhưng những công nghệ đó lại là tiền đề để phát triển một loại năng lượng thay thế, năng lượng hạt nhân. Nhà máy điện hạt nhân đầu tiên ra đời vào năm 1950, chỉ sau thế chiến thứ II vài năm.
• Kháng sinh Penicillin (Penicillin): phát hiện vào năm 1928 nhưng được phát triển hoàn thiện và sản xuất rộng rãi trong thế chiến thứ II vì nhu cầu chữa trị vết thương cho chiến sĩ. Kháng sinh đã cứu sống được rất nhiều người.

Ngày nay, cuộc chạy đua vũ trang vẫn đang tiếp tục và mở rộng ra nhiều. Các quốc gia đang đổ tài nguyên vào trí tuệ nhân tạo (AI) và các thiết bị không người lái (drone). Tên lửa có độ chính xác và sức phá hủy cao hơn bao giờ hết. Và có rất nhiều những phát minh sáng chế được tài trợ bởi ngân sách quân sự. Khoa học kỹ thuật phát triển đem lại cuộc sống tốt hơn cho nhiều người, nhưng nó cũng treo theo đó lủng lẳng một nguy cơ hủy diệt không hề thua kém.

Đã có rất nhiều nỗ lực nhằm hạn chế việc sử dụng khoa học kỹ thuật vào mục đích xấu. Nhưng kiến thức không giống như vật chất, một khi đã biết là đã biết. Kiến thức sẽ luôn ở đó và người sử dụng sẽ toàn quyền quyết định nó dùng vào làm gì. Và khó có thể phủ nhận rằng chúng ta đang sống trên những lợi ích có được từ chiến tranh.

Nhìn lại

Có vẻ chiến tranh thật sự không thể tránh khỏi vì nó là một phần trong sự phát triển của con người. Chính nhu cầu tranh đấu mới thúc đẩy chúng ta phát triển mạnh hơn. Nhưng cũng có thể có những giải pháp nhẹ nhàng hơn. Từ xưa đã có những tục lệ cử những chiến binh giỏi nhất ra tranh đấu thay vì phải tàn sát cả một đội quân. Ngay cả ngày nay chúng ta vẫn có những cuộc tranh đấu lành mạnh như trong thể thao, thi thố học thuật, các giải thưởng văn hóa, …. Nhưng rốt cuộc rồi khi đụng đến những giá trị vật chất to lớn hơn như đất đai, khoáng sản, quyền lực, chiến tranh rồi sẽ xảy ra. Tôi không thể kết luận được bản chất chiến tranh là tốt hay xấu, chỉ có thể để thời gian quyết định.